{"id":3084,"date":"2021-03-12T16:19:54","date_gmt":"2021-03-12T15:19:54","guid":{"rendered":"https:\/\/www.tacosorgdrager.nl\/wpblog\/?p=3084"},"modified":"2023-03-20T10:11:35","modified_gmt":"2023-03-20T09:11:35","slug":"goethe-mozart-en-de-troost-van-het-onvermoede","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.tacosorgdrager.nl\/wpblog\/goethe-mozart-en-de-troost-van-het-onvermoede\/","title":{"rendered":"Goethe, Mozart en de troost van het onvermoede"},"content":{"rendered":"\n

“Bummer”, zei de loodgieter een paar dagen geleden, toen ik hem vertelde dat ik naar de begrafenis moest van een 20 jaar jonge vrouw, die een einde aan haar leven had gemaakt. En hij liep fluitend naar beneden, op weg naar het gereedschap in zijn bestelbus. Hij reageerde niet helemaal zo \u00e9\u00e9ndimensionaal hoor, maar je kan een verhaal nou eenmaal niet met twee of meer zinnen tegelijk beginnen. En als je dan een eerste zin gekozen hebt, vallen meteen andere zinnen, en daarmee andere invalshoeken of aspecten van een totaliteit, af.<\/p>\n\n\n\n

Iemand anders aan wie ik ook over de zelfdoding van de jonge vrouw vertelde, en dat haar daad volgens direct betrokkenen voor een niet onbelangrijk deel samenhing met de beklemming en uitzichtloosheid veroorzaakt door de maatregelen i.v.m. de coronabestrijding, en de daardoor voor haar onbereikbaar lijkende levensdoelen, reageerde met de opmerking dat dat “de verkeerde redenen zijn voor het be\u00ebindigen van je leven”.<\/p>\n\n\n\n

Wat zouden dan w\u00e9l goede redenen zijn? vroeg ik me later af. En met die vraag nog sluimerend in mijn gedachten, las ik de volgende passage uit Goethes “Die Leiden des jungen Werther” 1)<\/sup>, een passage die het begin vormt van een pittige discussie over zelfmoord, en zich afspeelt tussen de protagonist en de man die (zonder het op dat moment al echt te weten) zijn rivaal is in de liefde. Deze rivaal heeft net gezegd dat hij zich niet kan voorstellen dat een mens zo onzinnig kan zijn zichzelf dood te schieten. En daar reageert Werther als volgt op:<\/p>\n\n\n\n

“Dat mensen als jullie”, riep ik uit, “als jullie over iets praten, gelijk moeten zeggen: ‘Dat is dwaas, dat is verstandig, dat is goed, dat is slecht!’ En wat zegt dat alles nou helemaal? Hebben jullie daarom soms de innerlijke samenhangen van een handeling onderzocht? Weten jullie met zekerheid de oorzaken vast te stellen, waarom ze gebeurde, waarom ze moest gebeuren? Hadden jullie dat gedaan, dan zouden jullie niet zo haastig met je oordelen klaarstaan.”<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Werther (of Goethe) heeft het hier basaal gezien over 2 dingen: samenhangen en oordelen.<\/p>\n\n\n\n

Eerst iets over het tweede: oordelen. Iets dat misschien niet zozeer direct voortkomt uit het bovenstaande citaat, maar dat wel een bepaald licht kan werpen op de relatie die door het oordeel ontstaat tussen een gebeurtenis en degene die over deze gebeurtenis oordeelt.<\/p>\n\n\n\n

Je zou kunnen zeggen dat in een oordeel een confrontatie plaatsvindt tussen iets uit de wereld buiten<\/em> jezelf met iets uit de wereld in<\/em> jezelf. Met het oordeel dat uit deze confrontatie voortkomt, eigen je jezelf iets uit de buitenwereld toe door het aan te passen aan jouw binnenwereld. Anders gezegd: met een oordeel archiveer je een gebeurtenis, door er een label of predicaat aan te verbinden, waarmee je de gebeurtenis opbergt in bijvoorbeeld de la “doet er niet toe \/heb ik niks mee te maken” (zoals bij het “bummer” van de loodgieter), of in de la “ben ik het niet mee eens” (zoals degene die vond dat de corona-maatregelen geen reden kunnen zijn voor zelfmoord). Daarmee schep je dan de tegenspraak dat iets in jou wordt opgeborgen waarmee je niets te maken hebt of waarmee je het niet eens bent: iets waarvan je je distantieert gaat deel van jou uitmaken. Om je ervan te kunnen distanti\u00ebren zul je het namelijk wel eerst in je (bewustzijn) op moeten nemen.<\/p>\n\n\n\n

Dan iets over het eerste: samenhangen. Werther zegt in het bovenstaande citaat min of meer, dat er m.b.t. handelingen of gebeurtenissen samenhangen zijn die wij niet meteen zien of kennen. Alle dingen die gebeuren zijn ingebed in samenhangen die niet altijd herkenbaar of te erkennen zijn. Erkennen in de zin van \u2018begrijpen\u2019 of \u2018inzichtelijk zijn\u2019. Een daad kan nog zo onbegrijpelijk of onverwacht lijken: ze komt altijd voort uit een samenhang. Die samenhang kan bijvoorbeeld ook karmische aspecten hebben, die zich aan ons inzicht onttrekken, omdat wij doorgaans nog niet in staat zijn ze naar hun werkelijkheid te ‘lezen’. 2)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

Onbegrip, maar zeker ook verdriet, afkeer of boosheid over een bepaalde gebeurtenis (zoals zelfmoord), is dan ook in zekere zin uiting van het onvermogen om de samenhang(en) waarbinnen die gebeurtenis zich heeft afgespeeld te kunnen inzien. Dat staat zelfs nog los van de vraag of die samenhangen of oorzaken (en daarmee de handeling zelf) ‘goed’ of ‘slecht’ zijn, want wanneer iets wezenlijk als oorzaak verbonden is met een gebeurtenis, dan verandert een predicaat als ‘goed’ of ‘slecht’ niks aan die wezenlijke samenhang. Het is zelfs zo dat zo’n predicaat (of oordeel) het inzicht in die samenhang kan vertroebelen.
Daarmee is niet gezegd dat wie dan ook geen verdriet of onbegrip of wat dan ook zou mogen hebben t.a.v. een bepaalde gebeurtenis, alleen al omdat dit verdriet of onbegrip zelf<\/em> een wezenlijke samenhang heeft met de gebeurtenis in kwestie.<\/p>\n\n\n\n

Om namelijk begrip of onbegrip voor een handeling of gebeurtenis te hebben, moet je deze wel eerst in samenhang met jezelf brengen. Dat gebeurt al door de handeling of gebeurtenis in je bewustzijn op te nemen, er kennis van te nemen (zonder dat kan je je er ook geen oordeel over vormen, laat staan inzicht krijgen in de met die gebeurtenis verbonden samenhangen).<\/p>\n\n\n\n

En verdriet over een gebeurtenis hangt dan wel samen met de gebeurtenis, maar verschilt hierin van de samenhangen die tot de gebeurtenis hebben geleid, dat het een samenhang is die na<\/em> de gebeurtenis tot stand komt, terwijl de samenhangen die tot de gebeurtenis leiden voorafgaan<\/em> aan de gebeurtenis.<\/p>\n\n\n\n

Verdriet, als na<\/em> een gebeurtenis tot stand komende samenhang, is doorgaans helemaal inzichtelijk en te begrijpen, op korte of langere termijn. Dat geldt niet altijd voor de samenhangen die \u2013 voorafgaand aan een gebeurtenis \u2013 tot die gebeurtenis hebben geleid. Met name bij zelfdodingen is dat vaak het geval. De eerste vraag die meestal opkomt, is dan ook: \u201cWaarom heeft hij of zij het gedaan?\u201d Het probleem hierbij is vanzelfsprekend dat de enige persoon die deze vraag kan beantwoorden niet bereikt kan worden, althans niet met een bewustzijn dat zich beperkt tot de aardse omstandigheden. Voor zo\u2019n bewustzijn bestaat deze persoon namelijk niet meer, en kan er alleen in het duister worden getast. 3)<\/sup><\/p>\n\n\n\n

De uiteenzetting met de vraag waarom iemand zelfmoord heeft gepleegd, leidt nogal eens tot schuldgevoel bij nabestaanden. Het kenmerkende van dit schuldgevoel is dat het beide basisbegrippen uit het bovenstaande citaat van Goethe in zich verenigt: het is enerzijds een samenhang<\/em> met de gebeurtenis die pas na<\/em> de gebeurtenis kan optreden, en anderzijds een oordeel<\/em> waarmee men zichzelf de gebeurtenis achteraf<\/em> toe-eigent (namelijk door zichzelf als (mede-)oorzaak voor de gebeurtenis te beschouwen).<\/p>\n\n\n\n

In beide hoedanigheden leidt dit schuldgevoel er dan toe dat het richten van de blik op de wezenlijke oorzaken\/samenhangen die tot de gebeurtenis hebben geleid wordt afgeleid ten gunste van samenhangen die na de gebeurtenis zijn ontstaan. Dat is begrijpelijk, omdat zo\u2019n onderzoek naar de wezenlijke samenhangen niet uitgevoerd kan worden waar de vaardigheid ontbreekt om ons kennend in het gebied te begeven waar het feitelijke bestaan van degene die zich van het aardse leven beroofde voortduurt, zodat we ons lijken te moeten beperken tot de samenhangen die na de gebeurtenis zijn ontstaan.<\/p>\n\n\n\n

Maar wacht, ho, stop! Ben ik hier nou niet gewoon bezig om mijn verbijstering over de daad van deze jonge vrouw om uit het leven te stappen met filosofische bespiegelingen tot bedaren te brengen? Dat zou zomaar kunnen. Ik eigen me haar daad in zekere zin ook toe, door erover na te denken, en mezelf er zodoende in samenhang mee te brengen. Al deze bespiegelingen komen tenslotte wel uit deze gebeurtenis voort.<\/p>\n\n\n\n

Kende ik haar dan goed? Nee: ik heb haar maar zijdelings meegemaakt, hooguit een keer of 3, 4 gezien, en altijd samen met haar vriend, die ook de brug is naar waarom ik haar \u00fcberhaupt heb gekend (hoewel \u201ckennen\u201d eigenlijk al een te grote toe-eigening is). Een prachtig stel, dat elkaar nog helemaal niet zo heel lang kende, maar die elkaar volledig gevonden hadden.<\/p>\n\n\n\n

Haar vriend, die geloof ik binnenkort 19 wordt, heeft een groot talent voor muziek, met name voor zingen. Het is ook de muziek waarlangs ik met hem een soort onuitgesproken verbinding heb, en het is vermoed ik die verbinding van waaruit hij mij \u2013 via zijn vader \u2013 gevraagd heeft om iets bij te dragen aan de begrafenis. Of eigenlijk aan de herdenkingsviering, die op hetzelfde moment in Nederland zou plaatsvinden als de feitelijke begrafenis in Duitsland zou zijn. Zij was namelijk Duitse. Door de strengere corona-maatregelen in Duitsland mocht haar \u2018schoonfamilie\u2019 uit Nederland niet bij de begrafenis aanwezig zijn: alleen haar vriend. <\/p>\n\n\n\n

We hebben hier dus een situatie waarin een jong mens zich van het leven heeft beroofd mede vanwege de beklemming en onvrijheid, veroorzaakt door de corona-maatregelen, en wiens begrafenis dan vervolgens niet op de normale, eerbiedwaardige en sociaal gedragen manier kan plaatsvinden vanwege diezelfde maatregelen. Maar dit terzijde.<\/p>\n\n\n\n

Haar schoonfamilie dus, bij wie ze naar ik begreep vaak voor langere tijd verbleef, moest dus uitwijken naar een synchrone herdenkingsviering hier in Nederland. En daar was ik bij, samen met vele mensen die deze jonge vrouw veel beter hebben gekend dan ik. Toen ik de dag tevoren de vraag kreeg of ik iets met muziek wilde bijdragen, en met de vader van haar vriend sprak over de invulling van het programma, kwam naar voren dat ze onder meer iets van een wiegelied voor haar wilden zingen. Met die wens ging ik naar huis, waar ik op de piano het boek met pianosonates van Mozart zag staan, opengeslagen bij KV 331, een thema met variaties, waarvan de laatste en bekendste het \u201cAlla turca\u201d is. Ik speelde en studeerde deze sonate de laatste dagen al, en ineens werd me duidelijk dat het thema waarmee Mozart deze sonate begint, eigenlijk het wiegelied was waar we naar zochten. Geheel onvermoed (zie de titel van deze blogpost) stond het al vol troost voor mijn neus. Voor wie de muziek niet kent: ik heb er even een gedeelte van ingespeeld:<\/p>\n\n\n\n